Wat is chikungunya?
Chikungunya is een (sub)tropische infectieziekte die veroorzaakt wordt door het chikungunyavirus. Het virus komt voor in (delen van) Afrika, Azië, Midden- en Zuid-Amerika, het Caribisch gebied, het zuiden van Noord-Amerika en landen in de Stille Oceaan. Ook in Frankrijk, Spanje en Italië komt lokale verspreiding voor. In 2024–2025 deed zich een grote uitbraak voor op La Réunion, Mayotte en Mauritius, met meer dan 54.000 bevestigde gevallen op La Réunion alleen. In de zomer van 2025 leidde dit ook tot lokale besmettingen in continentaal Frankrijk en Italië, en tot een grote uitbraak in de Chinese provincie Guangdong. In Europees Nederland is, ondanks het incidenteel aanwezig zijn van de tijgermug, tot nu toe nog geen lokale verspreiding bekend.
Hoe raak je besmet met chikungunya?
Chikungunya wordt overgedragen door muggen van het geslacht Aedes (waaronder de gelekoortsmug en de Aziatische tijgermug). Deze muggen zijn vooral overdag actief, tussen zonsopkomst en zonsondergang. Ze leven op plaatsen waar veel mensen wonen en broeden in waterreservoirs zoals lege blikjes, vaten, lege banden en dakgoten. Als een mug een besmet persoon prikt, kan deze mug vervolgens een ander persoon infecteren. Je bent na het ontstaan van klachten ongeveer een week besmettelijk voor muggen. Mens-op-mens-overdracht komt niet voor, behalve van moeder op kind rond de bevalling.
Welke klachten kan je krijgen van chikungunya?
De meeste besmettingen met het chikungunyavirus geven klachten. Die ontstaan meestal 1 tot 12 dagen (gemiddeld 3 tot 7 dagen) na besmetting. Klachten zijn plotselinge koorts, hoofdpijn, conjunctivitis (bindvliesontsteking), gewrichts- of spierpijn, vaak gevolgd door huiduitslag. Ernstige klachten zien we vooral bij pasgeborenen, ouderen (65+) en volwassenen met onderliggende aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, diabetes of nierfalen. Complicaties en sterfte zijn zeldzaam, maar tijdens de recente uitbraak op La Réunion zijn ze wel vaker beschreven in kwetsbare groepen. Bijbehorende gewrichtsklachten kunnen lang aanhouden en zorgen voor een aanzienlijke ziektelast.
Hoe kan je chikungunya behandelen?
De acute klachten verdwijnen meestal binnen 1–3 weken. Gewrichtspijnen kunnen echter maanden tot jaren na infectie blijven bestaan. Er bestaat geen gerichte antivirale behandeling. Behandeling is ondersteunend: rust, voldoende drinken en paracetamol tegen koorts en pijn.
Hoe kan je chikungunya voorkomen?
In Nederland zijn momenteel twee vaccins tegen chikungunya beschikbaar:
- Ixchiq® (sinds april 2025): een levend verzwakt vaccin in één dosis. Het LCR adviseert dit vaccin uit voorzorg alleen toe te dienen aan reizigers van 12 tot en met 64 jaar, omdat er bij personen van 65 jaar en ouder ernstige bijwerkingen zijn gemeld (waaronder encefalitis en chikungunya-achtige klachten, soms met ziekenhuisopname en in zeldzame gevallen overlijden). Het EMA hief de tijdelijke contra-indicatie voor 65-plussers in juli 2025 weer op, maar adviseert wel een zorgvuldige individuele baten-risicoafweging.
- Vimkunya® (sinds 2026 in Nederland beschikbaar): een recombinant vaccin op basis van virus-like particles (VLP), eveneens in één dosis, geregistreerd vanaf 12 jaar. Vimkunya is geen levend vaccin en kan daarom ook worden gegeven aan reizigers ouder dan 65 jaar en aan mensen die om medische redenen geen levend verzwakt vaccin mogen krijgen. Vroege post-marketingdata uit de VS en Duitsland tonen tot nu toe een gunstig veiligheidsprofiel, ook bij 65-plussers.
Op basis van het actuele LCR-advies wordt vaccinatie aanbevolen voor reizigers van 12 tot en met 64 jaar die naar gebieden met een actieve chikungunya-uitbraak reizen, ongeacht de reisduur. Voor reizigers ouder dan 65 jaar, zwangeren, mensen met een verminderde afweer of langdurig verblijf (> 6 maanden) in een endemisch gebied geldt een advies op maat. Reizigers die eerder chikungunya hebben doorgemaakt, hebben naar verwachting levenslange bescherming en hoeven niet gevaccineerd te worden. De beschermingsduur na vaccinatie is voor beide vaccins nog onderwerp van onderzoek; voor Ixchiq is twee jaar bescherming aangetoond.
Naast vaccinatie blijven muggenwerende maatregelen de hoeksteen van preventie. Draag overdag, vooral in de vroege ochtend en namiddag, bedekkende kleding en gebruik op de onbedekte huid een muggenwerend middel met DEET (30–50%). Gebruik een geïmpregneerde klamboe voor middagdutjes (bijvoorbeeld voor een baby of klein kind) of slaap in een ruimte vrij van muggen. Maak voor een persoonlijk vaccinatie- en reisadvies tijdig een afspraak op het spreekuur.
Bronnen:
- Richtlijn LCR: Landelijk Coördinatiecentrum voor Reizigersadvisering; September 2018; Bescherming tegen ziekten en teken die ziektes overbrengen.
- Website RIVM https://www.rivm.nl/chikungunya
- LCI richtlijn https://lci.rivm.nl/richtlijnen/chikungunya
- Website European Medicines Agency: https://www.ema.europa.eu/en/news/new-chikungunya-vaccine-adolescents-12-adults
Geschreven door L.E. Kahman, arts bij StadsKliniek
Geschreven door:
